Ba bản Nam trong đờn ca tài tử Nam Bộ

Ba bản Nam trong đờn ca tài tử Nam Bộ

489 - 10/03/2018

Ba bài Nam trong đờn ca tài tử Nam Bộ

Ba bài Nam được xem là ba đại soạn khúc của nhạc đờn ca tài tử Nam Bộ. Sở dĩ goi như vậy là vì 3 bản trên được biên soạn lại và đặt lời dựa trên cơ sở các bài nhạc lễ, khác với 7 bài Lễ được giữ nguyên từ nhạc lễ. Ví dụ bài Nam Xuân trong nhạc lễ có 8 lớp, mỗi lớp có 4 câu, nhưng sang nhạc tài tử thì trở thành 8 lớp tổng cộng 68 câu ( thêm 1 lớp độn cuối 4 câu ). Hai bài Nam Ai và Nam Đảo cũng được biên soạn lại như trên ( bài Nam Ai soạn lại có 67 câu, Nam Đảo có 6 lớp 52 câu, thêm 15 câu 2 lớp Song Cước thành 67 câu ).

Bản Nam Xuân có hơi Xuân tươi mát như cảnh sắc mùa xuân. Nhạc điệu của Nam Xuân thanh thảng lâng lâng, nhẹ nhàng, có người cho là “tiên phong đạo cốt”. Có 68 câu chia đều mỗi lớp 8 câu.  Còn lẻ ra 4 câu hợp cùng 4 câu Phản Xuân của Nam Ai thành Lớp Độn. Hai lớp 5 và 6 của Nam Xuân được gọi là hai lớp Trống Xuân, 2 lớp tổng cộng có 16 câu, nếu diễn tấu riêng thì có 15 câu, không ra hò, dứt bằng xàng nội.

Nam Xuân có một số lớp trùng nhau. Cụ thể là các lớp 4 trùng lớp 1, lớp 5 trùng lớp 6 (hai lớp trống), lớp 7 và 8 trùng 1 và 2.  Tiếp theo là Lớp Độn trùng lớp 3, gồm các  câu 17 18 19 20 21 22 23 24 nhưng 4 câu 21 22 23 24 chuyển đờn Ai thành 4 câu Phản Xuân đầu bài Nam-Ai.  Nếu đờn tiếp từ Xuân qua Ai thì câu 69 là câu thứ nhứt của 4 câu Phản, hai nhịp đầu vẫn giữ hơi Xuân, qua Xê ngoại nhịp thứ 3 mới chuyển Ai.



Theo cấu trúc ba bài Nam.  Những câu mang số chẵn trong Nam Xuân đều có 4 nhịp ngọai.  Nhịp 1 và 3 thì ngoại mẽ.  Nhịp 2 và 4 là nhịp ngoại thiệt.  Theo cấu trúc đó thì nhịp thứ 2 câu 16 của bài Nam-Xuân là nhịp ngoại.  Nhưng vì câu 16 là cuối lớp nên có nhiều bản đờn nội nhịp này

 Các tài tử đàn hay ca ít để ý đến lớp Trống của điệu Nam Xuân vì nhiều bản đàn không giống nhau.  Tây Ninh đại diện cho miền Đông, Bạc Liêu đại diện cho miền Tây đều chơi khác nhau.  Lý do đó khiến lớp này ít được chú ý.  Sân khấu cải lương cũng không thấy soạn giả nào sử dụng lớp Trống.  Câu thứ 3 của lớp Trống có bản vô Xang có bản vô Liu đờn giống câu 5.  Câu thứ 8 có bản Xang ngoại có bản Liu hay Hò ngoại.  Câu thứ 4 và 6 có bản Xang hay Xàng ngoại có bản Xự ngoại vuốt lên Xang.  Lý do không đồng nhất này khiến nhiều người không muốn chơi để tránh tranh cải làm mất hòa khí.

Trong đờn ca tài tử hoặc cải lương, bài Nam Xuân thường được dùng để mở đầu các buổi diễn.

Bài Nam Ai trong ba bài Nam có hơi Ai giọng buồn.  Có 67 câu.  Không tính 4 câu Phản Xuân số câu còn lại chia đều cho mỗi lớp 8 câu được 8 lớp nhưng lớp chót là Mái Ai lớp nhì chỉ có 7 câu.

Tương tự như Nam Xuân, Nam Ai cũng có những câu trùng nhau. Cụ thể, Nam Ai 67 câu 8 lớp có những lớp trùng nhau như: lớp 5 trùng lớp 2, lớp 6 trùng lớp 3, lớp 7 và 8 trùng nhau ( lớp Mái ) nhưng lớp 7 (Mái 1) vô Xàng còn lớp 8 (Mái 2) vô Phan và lớp 8 chỉ có 7 câu. Khi nhạc công đờn bài Nam Ai để qua Nam Đảo thì không cần phải đờn trọn 4 lớp độn mà chỉ đờn thêm 4 câu chót của Mái 1

Xang       Xê       (  +  )    Xang       Hò                    (  +  )
Liu      Xáng   (Xàng)     Xề       Xang                  (  +  )

Rồi tiếp 4 câu 5 6 7 8 của lớp 1 Nam Ai xong qua 4 câu Phản của bài Đảo cho đủ lớp độn 8 câu trước khi vô đầu bài Đảo.

Trong bản Nam Ai, câu 25 tới câu 32 vô xư, ra cũng bằng xư nên lớp 4 này cũng được gọi là lớp Xư, hay lớp Ngăn. Ý như chia bản Nam Xuân ra thành 2 phần.

Ở hai phái Đông và Tây của đờn ca tài tử Nam Bộ, nhịp 26 của bản Nam Ai có sự khác biệt rõ rệt. Ở phái miền Đông, nhịp 26 có xu hướng về Hò, nhưng ở phái miền Tay, nhịp 26 lại được về Xàng.

Bài Nam Ai có nhạc điệu sầu buồn, bi thiết, u uẫn, thường được sử dụng trong các tình huống khóc lóc, kể lễ, cầu xin,... trong các vở cải lương. Riêng hai lớp 7 và 8 ( gọi là 2 lớp Mái ) được dùng nhiều.



Bài Nam Đảo (tên khác là Đảo Ngũ Cung ) là bài bản cuối cùng trong bộ ba bài Nam. Bài Đảo Ngũ Cung có nhạc điệu tôn nghiêm, hùng tráng, gay gắt, hai câu cuối được chuyển sang hơi Hò Ba âm điệu buồn, để chấm dứt, gọi là “song cước”.. Đảo Ngũ Cung có 52 câu thêm 2 lớp Song-Cước 15 câu.  Tất cả 67 câu nhưng số câu hai lớp này tính riêng từ 1 đến 15 chớ không tính thứ tự tiếp theo 52 câu Đảo.  Không tính 4 câu Phản còn lại chia đều được 6 lớp, mỗi lớp có 8 câu thêm hai lớp Song-Cước tổng cộng là 8 lớp.  Điệu này có hơi Đảo vì chữ đờn đảo vòng dựng ngược ở phía sau. 

Tương tự như 2 bản Nam Xuân và Nam Ai, Nam Đảo cũng có những lớp đờn trùng nhau. Cụ thể, lớp 6 trùng lớp 2.  Song-Cước 2 trùng Song-Cước 1 nhưng chỉ có 7 câu và dứt Xàng (2 nhịp dứt Song-Cước 1).

Giống như Nam Ai, Nam Đảo cũng có một lớp có kết cấu đặc biệt, được gọi là lớp Ú. Lớp Ú là lớp 5 từ câu 33 đến câu 40 của bài. Lớp này có các câu 34 36 38 đều ra Ú nên lấy tên cung đặt cho lớp. Câu 35 của lớp này khá đặc biệt, thường ra ở Xề nhưng ở chính bản lại ra ở cung Ú. Câu 35 trong lớp này đặt biệt có 2 cách đàn,  Một cách theo chính bản là Xề.  Cách thứ hai là ra Phan như bài Gương Mê Sắc của soạn-giả Sáu Hải. Để dễ nhớ khi đờn 5 cặp Ú ở lớp 5 này, người đờn thường thì dùng cách tuần tự 1 Xề rồi 1 Phan như dưới đây:Xề Ú1 (câu 30),  Phan Ú2 (câu 32), Xề Ú3 (câu 34), Phan Ú4 (câu 36), Xề Ú5.(câu 38). Hoặc cách thứ hai là sắp chữ đờn ra Ú với những vị trí khác nhau để tự giúp khỏi lộn số câu.

Bản Nam Đảo còn có 4 câu phản, nhịp dứt của những câu này do dựng lên nên người đờn đờn chữ Hò xong chụp gió xuống chữ Xự nên âm thanh đi ngược lên chớ không đờn thẳng chữ Xự.  Người ca cũng buông hơi về Hò rồi hất lên Xự.

Để kết thúc bài viết giới thiệu sơ lược về 3 bản Nam trong hệ thống 20 bản tổ của đờn ca tài tử Nam Bộ, mời các bạn thưởng thức audio của 3 bản trên.

Nam Xuân:  https://www.youtube.com/watch?v=mz_sD0brMrQ

Nam Ai: https://www.youtube.com/watch?v=XqpZonLUnb4

Nam Đảo: https://www.youtube.com/watch?v=wVQ1Q99JIGA

Lê Anh Khôi sưu tầm và biên soạn

Bình luận

Ảnh đại diện của bạn